Göz pınarı tıkanıklığı, gözyaşını burun boşluğuna taşıyan nazolakrimal kanalın herhangi bir nedenle tıkanması sonucu gözyaşının normal akış yolunu izleyememesi durumudur. Sağlıklı bir gözyaşı sisteminde, gözyaşı bezlerinden salgılanan sıvı göz yüzeyini kaplayarak nemlendirdikten sonra göz kapağının iç köşesindeki küçük açıklıklardan gözyaşı kanalına süzülür ve buradan burun boşluğuna akar. Bu drenaj sisteminin herhangi bir noktasında tıkanıklık oluştuğunda gözyaşı gözde birikerek dışarıya doğru akmaya başlar ve çeşitli rahatsızlıklara yol açar.
Göz pınarı tıkanıklığı her yaş grubunda görülebilen ancak özellikle yenidoğan bebeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda daha sık karşılaşılan bir sorundur. Doğuştan veya sonradan kazanılmış olabilir ve tedavi yaklaşımı tıkanıklığın nedenine, yerine ve hastanın yaşına göre şekillenir. Tedavi edilmediğinde gözyaşı kesesi bölgesinde tekrarlayan enfeksiyonlara ve gözde kalıcı rahatsızlıklara neden olabilir. Bu nedenle belirtilerin erken dönemde fark edilerek bir göz hastalıkları uzmanına başvurulması büyük önem taşır.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Neden Olur?
Göz pınarı tıkanıklığının nedenleri doğuştan ve sonradan kazanılmış olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Doğuştan tıkanıklık, bebeklerde en sık karşılaşılan formdur ve genellikle nazolakrimal kanalın alt ucundaki Hasner valvülü adı verilen ince zarın doğum sırasında veya doğum sonrası ilk günlerde açılamamasından kaynaklanır. Anne karnında gözyaşı kanalı sistemi gelişimini tam olarak tamamlayamadığında bu zar yapışık kalır ve gözyaşının burun boşluğuna geçişi engellenir. Nadiren kanalın kemik yapısının hiç gelişmemiş olduğu durumlarla da karşılaşılabilir.
Sonradan gelişen göz pınarı tıkanıklığı ise birçok farklı nedene bağlı olabilir. Kronik göz enfeksiyonları ve tekrarlayan konjonktivit atakları gözyaşı kanallarında iltihap ve sonrasında skar dokusu oluşumuna yol açarak tıkanıklığa zemin hazırlayabilir. Burun içi hastalıklar, sinüzit, burun poliplerine bağlı bası, yüz bölgesine alınan travmalar ve burun kemik kırıkları da kanalın darılmasına veya kapanmasına neden olabilen faktörler arasındadır. Yaşlanmayla birlikte kanal yapılarının doğal olarak daralması, özellikle 50 yaş üzeri kadınlarda tıkanıklığın sık görülmesini açıklayan en önemli nedenlerdendir. Bunların dışında göz çevresine uygulanan radyoterapi, bazı kemoterapi ilaçları ve göz çevresindeki tümöral yapılar da nadir görülen nedenler arasında sayılabilir.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Belirtileri Nelerdir?
Göz pınarı tıkanıklığının en belirgin ve ilk fark edilen belirtisi, gözde sürekli sulanma yani tıbbi adıyla epiforadır. Gözyaşının burun boşluğuna drene olamaması nedeniyle sıvı gözde birikerek kapak kenarından yanaklara doğru akar. Bu durum rüzgarlı veya soğuk havalarda daha belirgin hale gelebilir ancak tıkanıklık tam olduğunda iç ortamda bile göz sulanması devam eder.
Gözyaşının birikmesiyle birlikte gözde çapaklanma sık görülen bir diğer belirtidir. Özellikle sabah uyanıldığında göz kapaklarının yapışkan bir salgıyla kaplanmış olması, gözyaşı kesesinde biriken sıvının enfekte olduğuna işaret edebilir. Göz pınarı bölgesinde yani burun kökü ile gözün iç köşesi arasındaki alanda şişlik, kızarıklık ve hassasiyet de tıkanıklığın ileri evre belirtileri arasında yer alır. Bu bölgeye basıldığında gözün içine doğru mukopürülan yani iltihaplı bir akıntının gelmesi, gözyaşı kesesinde enfeksiyon yani dakriyosistit geliştiğinin önemli bir göstergesidir.
Bulanık görme, gözdeki sürekli yaşarma nedeniyle ortaya çıkan geçici bir yakınmadır ve gözyaşı silindikten sonra düzelir. Tekrarlayan göz enfeksiyonları, göz çevresinde ağrı, gözde kaşıntı ve yanma hissi de tıkanıklığa eşlik edebilen diğer belirtilerdir. Akut dakriyosistitde ise göz pınarı bölgesinde belirgin şişlik, kızarıklık, ateş ve yoğun ağrı gelişebilir ve bu durumda acil tedavi gerekebilir.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Bebeklerde Neden Sık Görülür?
Göz pınarı tıkanıklığı yenidoğan bebeklerde en sık karşılaşılan göz sorunlarından biridir ve yaklaşık olarak her yirmi bebekten birinde görüldüğü tahmin edilmektedir. Bunun temel nedeni, nazolakrimal kanalın alt ucunda yer alan Hasner valvülünün doğum sırasında kendiliğinden açılamamasıdır. Anne karnında gözyaşı drenaj sistemi gelişimini sürdürürken, kanalın en alt noktasındaki ince zar normalde doğum basıncıyla veya doğum sonrası ilk birkaç gün içinde açılır. Ancak bazı bebeklerde bu zar bütünlüğünü korumaya devam eder ve gözyaşının burun boşluğuna geçişi engellenir.
Bebeklerde gözyaşı kanalı tıkanıklığı genellikle doğumdan sonraki ilk iki ay içinde fark edilir. Bir veya iki gözde sürekli sulanma, çapaklanma ve zaman zaman iltihaplı akıntı belirtileri dikkat çeker. Önemli bir nokta şudur ki bebeklerde gözyaşı üretimi doğumdan hemen sonra başlamaz; gözyaşı bezlerinin tam olarak çalışmaya başlaması birkaç haftayı bulabilir. Bu nedenle tıkanıklık belirtileri genellikle doğumun ilk günlerinde değil, 2 ila 4 hafta sonrasında belirginleşir.
Sevindirici olan nokta, doğuştan gözyaşı kanalı tıkanıklığı vakalarının büyük çoğunluğunun ilk bir yıl içinde kendiliğinden düzelmesidir. Bebeğin büyümesiyle birlikte kanal yapılarının gelişmesi ve düzenli masaj uygulaması, tıkalı zarın açılmasını destekler. Masaj tedavisiyle birlikte bebeklerin büyük kısmında ek bir müdahaleye gerek kalmaz. Ancak ilk yılın sonunda tıkanıklık devam ediyorsa sondalama gibi girişimsel tedaviler gündeme gelir.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Nasıl Teşhis Edilir?
Göz pınarı tıkanıklığının teşhisi, göz hastalıkları uzmanı tarafından yapılan klinik muayene ve özel testlerle konulur. Muayene sürecinde hekim öncelikle hastanın şikayetlerini ve tıbbi geçmişini değerlendirir. Tıkanmaya neden olabilecek travma, geçirilmiş enfeksiyonlar, sinüzit öyküsü veya daha önce uygulanan göz çevresi ameliyatları gibi faktörler sorgulanır.
Fiziksel muayenede göz pınarı bölgesinin palpasyonu yani elle muayenesi yapılarak şişlik, hassasiyet ve basıyla akıntı gelip gelmediği değerlendirilir. Gözyaşı kesesine bastırıldığında göze doğru iltihaplı bir sıvı gelmesi, kese bölgesinde enfeksiyon varlığını güçlü bir şekilde düşündürür. Flororesein boya testi, tanıda sıklıkla kullanılan basit ve etkili bir yöntemdir. Bu testte göz yüzeyine flororesein adlı sarı renkli bir boya damlatılır ve birkaç dakika beklenir. Normal koşullarda boyanın gözyaşı kanalı aracılığıyla burun boşluğuna akması beklenir. Boyanın gözde kalması veya gecikmeli kaybolması, drenaj sisteminde tıkanıklık olduğuna işaret eder.
Gözyaşı kanalı lavajı da tanı amaçlı uygulanan önemli bir testtir. Bu işlemde göz pınarındaki küçük delikten özel bir kanül aracılığıyla serum fizyolojik verilir. Sıvının hastanın burnuna veya boğazına gelmesi kanalların açık olduğunu gösterirken, sıvının geri tepip dışarı akması tıkanıklığın varlığını doğrular. Tıkanıklığın yeri ve boyutu hakkında daha detaylı bilgi almak gerektiğinde dakriyosistografi adı verilen görüntüleme yöntemi, bilgisayarlı tomografi veya MR gibi ileri tetkikler istenebilir. Bebeklerde ise tanı genellikle klinik bulgulara dayanılarak konulur ve ileri tetkiklere nadiren ihtiyaç duyulur.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Nasıl Tedavi Edilir?
Göz pınarı tıkanıklığının tedavisi, hastanın yaşına, tıkanıklığın nedenine ve şiddetine göre basamaklı bir yaklaşımla planlanır. Bebeklerde tedavinin ilk adımı gözyaşı kanalı masajı ve gerektiğinde antibiyotikli göz damlası kullanımıdır. Doğuştan tıkanıklığı olan bebeklerin büyük çoğunluğunda düzenli masaj uygulamasıyla ilk bir yıl içinde kanal kendiliğinden açılır ve ek bir müdahale gerekmez. Bu süreçte gözde çapaklanma olması durumunda hekim tarafından reçete edilen antibiyotik damlalar kullanılarak enfeksiyon kontrol altına alınır.
Masaj tedavisine rağmen ilk yılın sonunda tıkanıklık devam eden bebeklerde sondalama yani probing işlemi uygulanır. Bu işlemde ince ve ucu künt bir sonda göz pınarındaki açıklıktan gözyaşı kanalına girilerek tıkalı zar mekanik olarak açılır. İşlem birkaç dakika sürer ve özellikle ilk uygulamada başarı oranı oldukça yüksektir. İlk sondalamadan sonuç alınamazsa iki ay sonra işlem tekrarlanabilir. Sondalamanın da yetersiz kaldığı nadir vakalarda gözyaşı kanalına silikon tüp yerleştirilerek kanalın açık kalması sağlanabilir. Tüp genellikle 3 ila 6 ay boyunca yerinde bırakılır ve ardından çıkarılır.
Yetişkinlerde tedavi yaklaşımı tıkanıklığın kısmi veya tam olmasına göre değişir. Kısmi tıkanıklıklarda sıcak kompres, masaj ve antibiyotik damla ile belirtiler hafifletilebilir. Tam tıkanıklıklar ve tekrarlayan dakriyosistit ataklarında ise cerrahi tedavi genellikle kaçınılmazdır. Akut dakriyosistit varlığında öncelikle enfeksiyon antibiyotik tedavisiyle kontrol altına alınır, ardından cerrahi planlama yapılır.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Masajı Nasıl Yapılır?
Göz pınarı tıkanıklığı masajı özellikle bebeklerde tedavinin en önemli basamağıdır ve doğru teknikle uygulandığında oldukça etkili sonuçlar verir. Masajın temel amacı, gözyaşı kesesinde biriken sıvıyı aşağı doğru iterek kanalın alt ucundaki kapalı zarı hidrostatik basınçla açmaktır. Ancak masajın doğru şekilde uygulanması kritik öneme sahiptir. Yanlış teknikle yapılan masaj sorunu çözmek yerine daha da kötüleştirebilir. Bu nedenle masaj tekniğinin göz hastalıkları uzmanı tarafından uygulamalı olarak gösterilmesi ve ebeveynlerin doğru tekniği öğrenmesi önerilir.
Masaj öncesinde ellerin sabunla iyice yıkanması ve tırnakların kısa olduğundan emin olunması gerekir. İşaret parmağı bebeğin göz pınarı ile burun kökü arasındaki gözyaşı kesesinin bulunduğu bölgeye yerleştirilir. Parmakla öncelikle burun kemiğine doğru hafifçe içeri basılır, ardından aşağı doğru burun kanadına paralel bir şekilde sıvazlama hareketi yapılır. Bu hareket, gözyaşı kesesindeki sıvının kanalın alt ucuna doğru itilmesini ve tıkalı zarın basınçla açılmasını hedefler. Sık yapılan bir hata, masajın burun üzerine doğru yüzeysel sıvazlama şeklinde uygulanmasıdır. Doğru teknikte parmak derine doğru bastırılarak kese üzerinde pompalama hareketi yapılmalıdır.
Masaj günde 3 ila 4 kez, her seferinde 10 ila 20 tekrar şeklinde uygulanmalıdır. Eğer gözyaşı kesesinde şişlik varsa ve masaj sırasında gözden iltihaplı bir sıvı geliyorsa bu akıntı temizlendikten sonra hekim tarafından önerilen antibiyotik damla damlatılmalıdır. Masaj uygulamasına düzenli olarak devam edildiğinde bebeklerin büyük çoğunluğunda kanal ilk yıl içinde kendiliğinden açılır.
Göz Pınarı Tıkanıklığı Ameliyat Gerektirir mi?
Göz pınarı tıkanıklığı her durumda ameliyat gerektirmez. Bebeklerde doğuştan tıkanıklığın büyük çoğunluğu masaj tedavisi ve doğal gelişim süreciyle ilk bir yıl içinde kendiliğinden düzelir. Masajın yetersiz kaldığı vakalarda öncelikle sondalama gibi minimal invaziv girişimler uygulanır ve bu işlemlerin başarı oranı özellikle erken dönemde oldukça yüksektir. Ancak bu tedavi basamaklarının yetersiz kaldığı durumlarda cerrahi müdahale gündeme gelir.
Yetişkinlerde tam gözyaşı kanalı tıkanıklığı ve tekrarlayan dakriyosistit atakları cerrahi tedavinin en sık endikasyonlarıdır. Bu durumda uygulanan standart cerrahi yöntem dakriyosistorinostomi (DSR) ameliyatıdır. Bu ameliyatta tıkalı gözyaşı kanalı bypass edilerek gözyaşı kesesinden burun boşluğuna doğrudan yeni bir geçiş yolu oluşturulur. DSR ameliyatı dışarıdan yani cilt üzerinden küçük bir kesi ile yapılabileceği gibi endoskopik olarak burun içinden de gerçekleştirilebilir. Endoskopik yöntem ciltte iz bırakmaması nedeniyle kozmetik açıdan tercih edilen bir yaklaşımdır. Her iki yöntemde de başarı oranı oldukça yüksektir ve ameliyat sonrası hastaların büyük çoğunluğunda göz sulanması kalıcı olarak düzelir.
Bebeklerde sondalama ve tüp yerleştirme işlemlerinin başarısız olması durumunda genellikle çocuğun 3 yaşını doldurması beklenerek DSR ameliyatı planlanır. Ameliyat sonrası düzenli takip yapılması, olası komplikasyonların erken fark edilmesi ve enfeksiyon gelişiminin önlenmesi açısından büyük önem taşır. Göz pınarı tıkanıklığında tedaviye ne kadar erken başlanırsa cerrahi müdahaleye gerek kalmadan sorunun çözülme olasılığı o kadar yüksek olur. Bu nedenle sürekli göz sulanması ve çapaklanma şikayetleri başladığında vakit kaybetmeden bir göz hastalıkları uzmanına başvurulması önerilir.
