Astigmat, gözün en dış saydam tabakası olan korneanın veya daha nadiren göz içindeki merceğin her yönde eşit eğime sahip olmaması sonucu ortaya çıkan yaygın bir kırma kusurudur. Sağlıklı bir gözde kornea, bir futbol topu gibi her yönde eşit kavisli bir yapıya sahiptir ve göze gelen ışık ışınları retina üzerinde tek bir noktada odaklanır. Astigmatlı bir gözde ise kornea veya mercek, amerikan futbol topu ya da rugby topu gibi bir eksende daha dik, diğer eksende daha yassı bir biçim gösterir. Bu düzensiz yapı nedeniyle ışık retinada tek bir noktada toplanamaz, birden fazla odak noktası oluşur ve hem uzak hem de yakın mesafede bulanık, gölgeli veya çarpık bir görüntü meydana gelir.
Astigmat, miyop ve hipermetrop ile birlikte en sık karşılaşılan kırma kusurlarından biridir ve dünya genelinde yaklaşık her üç kişiden birinde görülür. Doğuştan var olabileceği gibi, ilerleyen yaşlarda da fark edilebilir veya başka göz sorunlarıyla birlikte ortaya çıkabilir. Miyop yalnızca uzağı, hipermetrop yalnızca yakını etkilerken, astigmat hem uzak hem yakın mesafedeki görüntü netliğini bozabilir. Astigmat genellikle tek başına değil, miyop veya hipermetrop ile birlikte görülür ve bu durum gözlük reçetesinde hem sferik hem silindirik değerlerin birlikte yer almasına neden olur.
Astigmat Neden Olur?
Astigmatın en yaygın nedeni, korneanın doğuştan yuvarlak yerine oval veya eliptik bir yapıda şekillenmesidir. Bu yapısal farklılık genetik yatkınlıkla doğrudan ilişkilidir; ailesinde astigmat öyküsü bulunan bireylerde hastalığın görülme riski iki ila üç kat daha fazladır. Kornea yapısındaki bu doğuştan gelen düzensizlik, kişinin boyunun genetik olarak belirlenmesi gibi, gözün optik yapısının bir parçasıdır. Bu nedenle astigmat, egzersiz, beslenme veya yaşam tarzı değişiklikleriyle önlenebilen bir durum değildir.
Doğuştan gelen nedenler dışında, göze alınan darbeler, kornea yaralanmaları ve geçirilmiş göz ameliyatları da kornea yapısını değiştirerek astigmata yol açabilir. Keratokonus adı verilen ve korneanın ilerleyici biçimde incelip konik bir şekil alması durumu, düzensiz astigmatın önemli nedenlerinden biridir. Bunun yanı sıra göz kapağının korneaya sürekli baskı yapması (pitozis) ve bazı kornea enfeksiyonları da astigmat oluşumunda rol oynayabilir. Lentiküler astigmat olarak adlandırılan ve göz içindeki merceğin yapısından kaynaklanan astigmat türü ise daha nadir görülür. Bilgisayar veya ekran kullanımının astigmata neden olduğu ya da derecesini artırdığı yönündeki yaygın kanının bilimsel bir dayanağı yoktur.
Astigmat Belirtileri Nelerdir?
Astigmatın belirtileri, kırma kusurunun derecesine ve türüne göre kişiden kişiye farklılık gösterir. En sık karşılaşılan belirtiler arasında hem uzak hem yakın mesafede bulanık görme, nesnelerin kenarlarında gölgelenme veya çift görme hissi, gece ışık kaynaklarının etrafında saçılma ve haleler görülmesi, göz yorgunluğu ve göz çevresinde ağrı yer alır. Gözün sürekli net bir odak noktası bulmaya çalışması, özellikle uzun süreli okuma veya ekran başında çalışma sonrasında baş ağrısına ve baş dönmesine neden olabilir. Düz çizgilerin eğri veya dalgalı algılanması da astigmatın karakteristik belirtilerinden biridir.
Çocuklarda astigmat belirtileri genellikle ilkokul çağında fark edilmeye başlar. Çocuklar görme sorunlarını yetişkinler kadar net ifade edemeyeceği için dolaylı işaretlere dikkat etmek gerekir. Tahtayı net görememe, okurken zorlanma, kitabı gözüne çok yakın tutma, sık göz kısma ve ders başarısında açıklanamayan düşüşler, çocuklarda astigmatı düşündürmesi gereken bulgulardır. Belirtiler herhangi bir mesafe için kendini gösterebilir ve zaman geçtikçe göz yorgunluğuna bağlı şikayetler artabilir. Bu tür belirtilerin fark edilmesi halinde vakit kaybetmeden bir göz doktoruna başvurulması, erken tanı ve tedavi açısından büyük önem taşır.
Astigmat Türleri Nelerdir?
Astigmat, kaynağına ve yapısına göre farklı şekillerde sınıflandırılır. Yapısal olarak en temel ayrım düzenli ve düzensiz astigmat şeklindedir. Düzenli astigmatta korneanın en dik ve en düz eksenleri birbirine 90 derece açıyla diktir ve yüzey tekdüze bir oval yapı gösterir. Bu tür en yaygın görülen astigmat biçimidir ve gözlük, torik kontakt lens veya lazer cerrahisi ile başarılı şekilde düzeltilebilir. Düzensiz astigmatta ise kornea yüzeyinde birden fazla farklı kavis bulunur ve eksenler birbirine dik değildir. Bu tür genellikle kornea yaralanmaları, enfeksiyonlar, cerrahi komplikasyonlar veya keratokonus gibi hastalıklar sonucunda ortaya çıkar ve gözlükle tam düzeltme sağlamak güçtür; sert gaz geçirgen (RGP) veya skleral kontakt lensler gibi özel çözümler gerektirir.
Astigmat, eşlik eden kırma kusuruna göre de sınıflandırılır. Miyopik astigmatta odak noktaları retinanın önünde yer alır ve kişi hem uzağı bulanık görür hem de astigmata bağlı görüntü bozukluğu yaşar. Hipermetropik astigmatta ise odak noktaları retinanın gerisinde kalır ve yakın görmede belirgin zorluklar ortaya çıkar. Mikst (karma) astigmatta bir meridyendeki odak noktası retinanın önünde, diğeri ise arkasında konumlanır. Bunların her biri kendi içinde basit ve bileşik olarak da alt gruplara ayrılır. Kaynağına göre ise kornea kaynaklı astigmat (korneal astigmat) en sık görülen türdür; göz merceğinin yapısından kaynaklanan lentiküler astigmat ise daha nadir karşılaşılan bir formdur.
Astigmat Nasıl Teşhis Edilir?
Astigmat tanısı, göz hastalıkları uzmanı tarafından yapılan kapsamlı bir göz muayenesiyle konulur. Muayenede ilk olarak görme keskinliği testi uygulanır; bu testte belirli mesafelerden bir göz tablosundaki harflerin okunması istenir ve kişinin görme düzeyi belirlenir. Ardından refraksiyon testi (kırma kusuru ölçümü) yapılır. Foropter adı verilen cihazla farklı lens kombinasyonları denenerek hastanın en net gördüğü numara saptanır ve gözlük reçetesi oluşturulur. Bu testte astigmatın derecesi diyoptri cinsinden (CYL değeri) ve yönü aks (AXIS) değeri olarak belirlenir. Otorefraktometre cihazı ile de otomatik kırma kusuru ölçümü yapılarak sonuçlar desteklenir.
Daha detaylı değerlendirme gereken durumlarda keratometri ve kornea topografisi gibi ileri testlere başvurulur. Keratometri, korneanın eğrilik derecesini ölçerek astigmatın büyüklüğünü ve yönünü belirler; bu test özellikle kontakt lens uygunluğunun değerlendirilmesinde önemlidir. Kornea topografisi ise kornea yüzeyinin detaylı bir haritasını çıkararak düzensiz astigmatı ve keratokonus gibi altta yatan hastalıkları tespit etmeye yardımcı olur. Yetişkinlerde astigmat derecesi genellikle ergenlik dönemi sonrasında sabitlenme eğilimi gösterir; ancak derecede beklenmedik bir artış saptanması durumunda keratokonus gibi ilerleyici kornea hastalıkları araştırılmalıdır. Düzenli göz muayeneleri, astigmatın erken tespiti ve doğru takibi için vazgeçilmezdir.
Astigmat Tedavisi Nasıl Yapılır?
Astigmat tedavisinde en yaygın ve güvenli yöntem gözlük kullanımıdır. Astigmatı düzeltmek için özel silindirik (torik) camlar kullanılır. Bu camlar, astigmatın derecesine ve aks değerine göre farklı kavislere sahiptir ve ışığın retinada doğru noktada odaklanmasını sağlayarak net bir görüntü elde edilmesine yardımcı olur. Gözlük, özellikle düşük ve orta dereceli astigmat vakalarında birinci basamak tedavi yöntemi olarak tercih edilir ve her yaş grubu için uygundur. Gözlük kullanmak istemeyen kişilerde torik kontakt lensler alternatif bir çözüm sunar. Torik lensler, astigmatlı göz yapısına özel olarak tasarlanmıştır ve kornea üzerine doğrudan oturarak daha geniş görüş alanı sağlayabilir.
Gözlük veya lens kullanmak istemeyen ve göz yapısı uygun olan yetişkinlerde lazer cerrahisi kalıcı bir tedavi seçeneği olarak öne çıkar. LASIK, Femto LASIK, PRK ve SMILE gibi lazer teknikleri ile kornea yüzeyi yeniden şekillendirilerek astigmat düzeltilir. Lazer tedavisi için hastanın 18 yaşını doldurmuş olması, göz numarasının son bir ila iki yıldır sabit kalması, kornea kalınlığının yeterli olması ve gözde başka bir hastalık bulunmaması gibi koşulların sağlanması gerekir. Kornea yapısı lazer cerrahisine uygun olmayan hastalarda ise göz içi torik lens (ICL) implantasyonu değerlendirilebilir. Katarakt ameliyatı gereken astigmatlı hastalarda da torik göz içi lensler kullanılarak ameliyat sırasında astigmat düzeltmesi eş zamanlı olarak yapılabilir.
Astigmat Kaç Dereceden Sonra Gözlük Gerektirir?
Astigmat derecesi diyoptri (D) birimiyle ifade edilir ve genellikle 0.25 ile 6.00 diyoptri arasında değişir. Gözlük ihtiyacını belirleyen tek faktör derecenin kendisi değildir; kişinin yaşadığı belirtiler, yaşı ve eşlik eden diğer kırma kusurları da karar sürecinde belirleyici rol oynar. Genel klinik yaklaşıma göre 0.25 ile 0.50 D arasındaki düşük dereceli astigmatta çoğu kişi belirgin bir görme sorunu yaşamaz ve gözlük kullanımı zorunlu değildir. Ancak bu düşük derecelerde bile göz yorgunluğu, baş ağrısı veya okuma güçlüğü gibi şikayetler varsa gözlük reçete edilebilir. 0.75 ile 2.00 D arasındaki orta dereceli astigmatta hem uzak hem yakın görüşte belirgin bulanıklık ortaya çıkar ve günlük konforu sağlamak için gözlük veya kontakt lens kullanımı önerilir. 1.00 D ve üzerindeki astigmat değerlerinde ise çoğu kişide düzeltme gereksinimi nettir.
Çocuklarda astigmat konusunda daha hassas bir yaklaşım benimsenir. Çocukluk dönemi, görme gelişiminin kritik bir evresidir ve astigmat düzeltilmediğinde göz bulanık görüntüyü normal kabul edebilir. Bu durum ambliyopi (göz tembelliği) riskini artırır. Bu nedenle çocuklarda yetişkinlere kıyasla daha düşük astigmat değerlerinde bile gözlük reçete edilmesi tercih edilir; belirtinin olup olmamasından bağımsız olarak belirli bir düzeydeki astigmat düzeltilir. Astigmatın kurala uygun veya kurala aykırı olması da gözlük ihtiyacını etkiler; kurala aykırı astigmatta 0.50 D gibi düşük bir değer bile görmeyi belirgin şekilde bozabilirken, kurala uygun aynı değerdeki astigmat günlük yaşamı fazla etkilemeyebilir. Her durumda en doğru karar, göz hastalıkları uzmanı tarafından yapılacak kapsamlı bir muayene sonucunda verilir.
